فسفید آلومینیوم یا قرص برنج، یک ترکیب شیمیایی جامد با کاربرد کشاورزی و آفتکشی است که در شرایط خشک پایدار است اما با تماس با رطوبت یا اسید معده گاز فسفین سمی آزاد میکند. این ماده به دلیل سمیت شدید برای انسان و حیوانات، یکی از خطرناکترین سموم شناخته شده است و مسمومیت با آن میتواند سریعاً به نارسایی چند ارگانی و مرگ منجر شود. مصرف خوراکی این قرص معمولاً به دلایل اشتباه، استفاده بهعنوان ماده توهمزا یا خودکشی اتفاق میافتد و نشانههای آن شامل اختلالات عصبی، قلبی، تنفسی و آسیب به کبد و کلیه است. با توجه به ممنوعیت قانونی و خطرات بالای این ماده، جایگزینهای کمخطر مانند برنج تراریخته مقاوم به آفات و روشهای ایمن مدیریت آفات توصیه میشوند تا هم سلامت افراد حفظ شود و هم اثرات زیستمحیطی کاهش یابد.
فسفید آلومینیوم و چرا مصرف آن خطرناک است؟
فسفید آلومینیوم (Aluminium phosphide) که در ایران بهعنوان «قرص برنج» شناخته میشود، یک ترکیب شیمیایی جامد بلوری خاکستری یا نقرهای تیره است که در دمای محیط پایدار بوده و بهعنوان منبع تولید گاز فسفین (PH₃) عمل میکند. این ماده عمدتاً در صنعت کشاورزی بهعنوان آفتکش و حشرهکش استفاده میشود، زیرا در تماس با رطوبت و اسید معده در انسان یا حیوانات، فسفین تولید کرده و اثر سمی شدید دارد. فسفید آلومینیوم در دوزهای پایین میتواند بهصورت کنترلشده برای ضد عفونی غلات و مواد خوراکی به کار رود، اما در ایران گزارشهایی از استفاده غیر مجاز و اشتباه آن در برنج و خرما منتشر شده است. این ترکیب به دلیل تولید گاز فسفین، دارای سمیت حاد برای انسان و حیوانات بوده و مصرف خوراکی آن میتواند منجر به مرگ شود، بنابراین از نظر ایمنی، نگهداری، کاربرد و دفع آن نیازمند رعایت دقیق دستورالعملهای تخصصی شیمیایی و بهداشتی است. فسفید آلومینیوم دارای جرم مولکولی 58/98 g/mol است و فرمول مولکولی آن AlP میباشد، و از نظر ساختاری شامل پیوند یونی بین یونهای آلومینیوم (Al³⁺) و فسفید (P³⁻) است که باعث پایداری نسبی ماده در شرایط خشک میشود، اما با حضور رطوبت یا اسید تجزیه شده و فسفین سمی آزاد میکند.
مسمویت با فسفید آلومینیوم یا قرص برنج
مسمومیت با فسفید آلومینیوم که به طور رایج با نام قرص برنج شناخته میشود یک وضعیت اورژانسی و اغلب کشنده در سمشناسی بالینی است که به دنبال بلع یا استنشاق این ترکیب رخ میدهد؛ این ماده پس از تماس با رطوبت یا اسید معده طبق واکنشهای AlP + 3H2O → Al(OH)3 + PH3 و AlP + 3HCl → AlCl3 + PH3 گاز فسفین آزاد میکند و فسفین به عنوان یک سم سیتوتوکسیک قوی با مهار سیتوکروم اکسیداز میتوکندریایی و اختلال در زنجیره انتقال الکترون موجب توقف فسفریلاسیون اکسیداتیو، کاهش شدید تولید ATP، القای استرس اکسیداتیو و تولید گسترده رادیکالهای آزاد میشود که در نهایت به نکروز و آپوپتوز سلولی منجر میگردد؛ پیامد بالینی این فرایند بروز اسیدوز متابولیک مقاوم، شوک کاردیوژنیک ناشی از دپرسیون شدید میوکارد، آریتمیهای بطنی، نارسایی حاد تنفسی، اختلال عملکرد کبد و کلیه و در موارد شدید نارسایی چند ارگانی است و به دلیل فقدان پادزهر اختصاصی، درمان بر پایه مراقبت حمایتی تهاجمی شامل پایش همودینامیک، اصلاح اسیدوز، تجویز وازوپرسورها، تهویه مکانیکی و مدیریت عوارض استوار بوده و میزان مرگ و میر همچنان بسیار بالا گزارش میشود.
نشانههای مسمومیت با فسفید آلومینیوم
- علائم سریع پس از مصرف: معمولاً چند دقیقه بعد از ورود قرص به معده، اثرات سمی شروع میشوند.
- علائم عمومی و عصبی: سرگیجه، خستگی، سردرد، حالت تهوع، استفراغ، بیحسی، اسهال، لرز، ضعف عضلانی، خوابآلودگی، آتاکسی (اختلال در هماهنگی حرکتی) و دید دوگانه.
- علائم قلبی و گردش خون: فشار قفسه سینه، مقاومت در برابر درمان با دوپامین، آریتمی قلب، نارسایی قلب و ایست قلبی.
- مشکلات تنفسی و جدی: سختی در تنفس، ARDS (سندرم دیسترس حاد تنفسی)، تشنج، و در نهایت کما.
- آسیب به کبد و کلیه: نشانههای بعدی ناشی از اثر سم روی این ارگانها.
- ویژگی تشخیص: تست نقره نیترات روی بخار معده میتواند مثبت باشد، و سابقه مصرف یا گزارش شاهدان در تشخیص کمککننده است.
دلایل مصرف فسفید آلومینیوم یا قرص برنج
دلایل مصرف فسفید آلومینیوم (قرص برنج) به سه دسته اصلی تقسیم میشود:
- مصرف اشتباه به عنوان ماده غذایی یا افزودنی: گاهی قرص برنج به اشتباه همراه با مواد غذایی مانند برنج یا خرما استفاده میشود که در ایران باعث مرگ چندین خانواده شده است.
- مصرف بهعنوان ماده توهمزا یا قرص قلابی: برخی قرصهای توهمزا یا غیرمجاز، حاوی ترکیبات قرص برنج هستند و به این دلیل مصرف میشوند.
- مصرف جهت خودکشی: برخی افراد برای خودکشی از این ماده استفاده میکنند؛ کارشناسان هشدار میدهند که مرگ ناشی از آن سریع و همراه با درد شدید است.
جایگزین قرص برنج
با توجه به پیشرفتهای علمی و فناورانه، امروزه جایگزینهای کمخطر و مؤثری برای قرص برنج در کنترل آفات برنج وجود دارد. از جمله این جایگزینها میتوان به استفاده از برنج تراریخته مقاوم به آفات اشاره کرد که نیاز به سموم خطرناک را کاهش میدهد. همچنین، با توجه به ممنوعیت فروش و واردات قانونی قرص برنج در ایران از سال ۱۳۹۲، استفاده از این روشها و سایر روشهای بیخطر مدیریت آفات میتواند سلامت افراد و محیط زیست را حفظ کند و از حوادث مسمومیت جلوگیری نماید.
جمعبندی و نتیجهگیری
فسفید آلومینیوم یا قرص برنج، با وجود کاربرد کشاورزی و آفتکشی، به دلیل تولید گاز فسفین و سمیت شدید برای انسان و حیوانات، یکی از خطرناکترین مواد شیمیایی شناخته شده است و مصرف غیرمجاز یا اشتباه آن میتواند منجر به مسمومیت حاد و مرگ شود. نشانههای مسمومیت شامل اختلالات عصبی، قلبی، تنفسی و آسیب به کبد و کلیه است و درمان آن تنها حمایتی و مبتنی بر مدیریت علائم است. با توجه به ممنوعیت قانونی، خطرات بالای این ماده و فقدان پادزهر اختصاصی، استفاده از جایگزینهای کمخطر مانند برنج تراریخته مقاوم به آفات و روشهای ایمن مدیریت آفات ضروری است تا هم سلامت افراد حفظ شود و هم اثرات زیستمحیطی کاهش یابد.
